Hai tuần trước, ngay sau khi lớp triết của tôi kết thúc khóa học Homer: Ancient Greek Tragedy to Modern Film, các rạp chiếu phim ở Úc cũng bắt đầu công chiếu The Odyssey. Cả lớp khoảng hai mươi người, bao gồm cả cô giảng viên, đã rủ nhau đi xem như một dịp gặp lại sau nhiều tháng học online và tiếp tục bàn luận về Homer. Đây cũng là tác phẩm mà nhiều người trong lớp đã mong chờ từ đầu năm. Có lẽ vì đã chờ đợi quá lâu và đặt nhiều kỳ vọng vào Christopher Nolan, nên khi bộ phim kết thúc, phần lớn chúng tôi, trong đó có tôi, đều bước ra khỏi rạp với cảm giác thất vọng. Cảm giác chung của chúng tôi là Nolan đã tạo ra một bộ phim blockbuster rất thành công về mặt hình ảnh, nhưng chưa phải là sự chuyển thể sâu sắc về mặt tư tưởng mà nhiều người mong đợi.
Vấn đề ở đây không nằm ở chuyện Nolan có trung thành với Homer hay không, như nhà phê bình Linda Hutcheon lập luận trong “A Theory of Adaptation”: “một tác phẩm chuyển thể không phải là một bản sao; nó là sự lặp lại nhưng không phải là sự tái tạo nguyên bản.” Vì vậy, sự thành công của một tác phẩm chuyển thể không nên chỉ được đánh giá dựa trên mức độ trung thành với văn bản nguồn, mà còn dựa trên cách nó diễn giải và biến đổi tác phẩm gốc một cách có ý nghĩa. Tôi thường nghĩ việc chuyển thể cũng giống như dịch một bài thơ. Người dịch phải cảm nhận thật sâu sắc tinh thần của nguyên tác rồi diễn đạt lại bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Những câu chữ trong bản dịch có thể không hoàn toàn trùng khớp với bản gốc, nhưng nếu là một bản dịch hay, người đọc vẫn cảm nhận được phần hồn của bài thơ.
Sự phê bình của tôi đối với The Odyssey của Nolan dưới đây không nằm ở việc ông không trung thành với sử thi của Homer, mà ở chỗ một số lựa chọn của ông đã làm thay đổi cách Homer xây dựng các nhân vật và chủ đề, theo những hướng mà, theo quan điểm của tôi, đôi khi làm giảm đi sự phức tạp và chiều sâu của nguyên tác.
Phaeacia: Nolan hoàn toàn bỏ đi phần Odysseus đến xứ sở của người Phaeacia, nơi ông dạt vào bờ sau cơn bão và cũng là điểm dừng cuối cùng trước khi trở về Ithaca. Đây có thể xem là một trong những đoạn hiếm hoi trong Odyssey mang không khí thanh bình và tươi sáng, sau hàng loạt cảnh bạo lực, mất mát và tai ương.
Quan trọng hơn, đây là phần trung tâm của sử thi, bởi chính tại đây Odysseus kể lại toàn bộ hành trình lưu lạc của mình. Nói cách khác, phần lớn Odyssey thực ra là hồi tưởng của Odysseus, một người có tài ăn nói và luôn tính toán đến người nghe. Odyssey được xem là một trong những kiệt tác của văn học phương Tây không chỉ bởi câu chuyện, mà còn bởi cấu trúc và cách kể chuyện: chuyện lồng trong chuyện, mở đầu từ gần cuối hành trình thay vì theo trình tự thời gian.
Cuộc gặp giữa Odysseus và công chúa mới lớn Nausicaa là một trong những phần trong sáng, dịu dàng và lãng mạn nhất của sử thi. Nausicaa gặp ông khi ông đang ở trong tình trạng thảm hại nhất: trần truồng, bẩn thỉu, đáng sợ và hoàn toàn vô danh. Nhưng thay vì sợ hãi, nàng đối xử với ông bằng sự tử tế và tôn trọng: giúp ông tắm rửa, thay quần áo và chỉ đường để ông gặp cha mình. Đoạn đối thoại giữa hai người vừa thông minh, vừa duyên dáng, đầy sự ý nhị. Cuộc gặp này rất khác với những mối quan hệ bị chi phối bởi dục vọng và quyền lực giữa Odysseus với các nữ thần như Circe hay Calypso.
Homer xây dựng người Phaeacia như hình mẫu của một xã hội văn minh lý tưởng, đại diện cho những giá trị mà người Hy Lạp cổ đại đề cao: xenia (mối quan hệ tương hỗ giữa khách và chủ nhà), công lý và trật tự xã hội, thi ca và nghệ thuật, thể thao, tài đi biển và khả năng tận hưởng cuộc sống qua những bữa tiệc, khiêu vũ và ca hát.
Một trong những đoạn cảm động nhất là bữa tiệc do vua Alcinous và hoàng hậu Arete tổ chức để tiếp đón người khách lạ mà họ chưa biết thân phận. Tại đó, người hát rong Demodocus kể lại câu chuyện thành Troy, khiến Odysseus xúc động khi nhớ về cuộc chiến và những người đồng đội đã mất. Chàng bật khóc và cuối cùng phải tiết lộ danh tính của mình. Chính từ đây, chàng bắt đầu thuật lại toàn bộ cuộc phiêu lưu của mình. Bỏ đi Phaeacia, Nolan không chỉ bỏ đi một địa điểm giàu kịch tính trong hành trình của Odysseus, mà còn bỏ đi chiếc khung tự sự quan trọng nhất của Homer: câu chuyện về một người kể chuyện đang tự kể lại câu chuyện của chính mình.
Cyclops: Trong sử thi, phần Cyclops là một trong những đoạn vừa đen tối, vừa hài hước, đồng thời cũng là phần bộc lộ rõ nhất tài trí và sự phức tạp trong tính cách của Odysseus. Odysseus không nghe lời đoàn thủy thủ và quyết định ở lại hang Cyclops, một phần vì tò mò, muốn xem chủ nhân nơi đây có Xenia hay không, và liệu theo phong tục có tặng quà cho khách lạ hay không. Sau khi chuốc rượu cho Polyphemus say, Odysseus nói tên mình là “Không-ai-cả” (Noman/Outis). Vì vậy, khi Polyphemus bị đâm mù mắt và kêu cứu, những Cyclops khác hỏi ai đã làm hắn bị thương, hắn chỉ có thể hét lên rằng “Không-ai-cả”, khiến không ai đến giúp. Một trong những chi tiết có tính châm biếm nhất là khi Polyphemus, sau khi đã ăn thịt một vài thủy thủ của Odysseus, hứa sẽ dành cho Odysseus một món quà: hắn sẽ ăn thịt “Không-ai-cả” sau cùng. May thay, “món quà” ấy không bao giờ trở thành hiện thực nhờ mưu trí của Odysseus. Nhưng điều đáng nói nhất là sau khi thoát khỏi hang, Odysseus lại không thể kiềm chế được lòng kiêu hãnh của mình. Chàng vẫn chịu ảnh hưởng của kleos, khát vọng về vinh quang và danh tiếng, một giá trị quan trọng khác trong văn hóa anh hùng Hy Lạp cổ đại. Chàng quay lại hét tên thật của mình: “Ta là Odysseus, con trai Laertes, người thành Ithaca.” Chính sự khao khát được ghi nhận ấy đã khiến chàng và đoàn thủy thủ tiếp tục phải chịu tai ương trên hành trình trở về nhà.
Tất cả những chi tiết quan trọng đó, Nolan hoàn toàn bỏ qua trong phần Cyclops. Thay vào đó, ông thêm chi tiết Odysseus dùng tên bắn vào Cyclops sau khi đã ra khỏi hang, một lựa chọn mà cá nhân tôi thấy khá tàn nhẫn và khiến Odysseus hiện lên như một người đàn ông bị chi phối nhiều hơn bởi sự giận dữ và trả thù và Cyclops lại trở thành một con quái vật khổng lồ đáng thương.
Nữ thần Calypso, một nữ thần cực kỳ xinh đẹp và quyến rũ, là một nhân vật phức tạp khác mà Nolan đã đơn giản hóa. Sau khi cứu Odysseus khi ông gặp nạn trên biển, Calypso giữ ông lại trên đảo Ogygia, một nơi gần như một thiên đường, trong bảy năm. Nàng yêu Odysseus, bắt chàng ngủ với nàng mỗi đêm, và muốn chiếm hữu Odysseus mãi mãi, thậm chí đề nghị ban cho chàng sự bất tử và tuổi trẻ vĩnh viễn. Calypso có thể xem như đại diện cho sự cám dỗ của một cuộc sống hoàn hảo. Nhưng Odysseus vẫn khao khát trở về Ithaca với Penelope và sống một cuộc đời hữu hạn. (Tôi có thể hiểu được dụng ý của Nolan khi gộp chương về những người ăn hoa sen, những người muốn quên đi quá khứ và từ bỏ hành trình trở về, vào tuyến truyện của Calypso.)
Khi Hermes truyền lệnh của Zeus yêu cầu nàng thả Odysseus, Calypso vô cùng đau khổ và phản ứng bằng một bài phát biểu đầy mỉa mai về sự bất công giữa các nam thần và nữ thần: các nam thần có thể yêu hoặc chiếm đoạt phụ nữ phàm trần, nhưng khi một nữ thần yêu một người đàn ông phàm tục thì lại bị phán xét. Calypso vì thế không chỉ là một nhân vật phản diện bình thường, mà còn là một nhân vật cô đơn và đáng thương.
Calypso của Nolan lại toát ra vẻ dịu dàng nhân hậu, cũng không có vẻ gì là một nữ thần đầy quyền năng. Emily Wilson trên London Review of books đã nhận xét rất sắc bén rằng Calypso trong phim của Nolan bị giản lược thành một “người chữa lành miễn phí” (unpaid therapist) cho Odysseus: “nàng cho chàng dùng thuốc, xoa dịu những tổn thương tâm lý và kiên nhẫn lắng nghe câu chuyện đau khổ của chàng.”
Helen. Helen, gương mặt đã khiến một nghìn con thuyền ra khơi, trong Odyssey của Homer là một Helen đã trưởng thành, từng trải, chín chắn và mang theo những ký ức phức tạp về quá khứ. Nàng nhận ra Telemachus vì chàng có nét giống Odysseus, và kể cho Telemachus nghe rằng nàng từng giúp Odysseus khi chàng cải trang thành một người ăn xin để lẻn vào thành Troy. Chi tiết này mở ra nhiều cách phân tích thú vị: liệu Helen có phải là người gián tiếp góp phần vào thất bại của Troy, hay nàng giúp Odysseus vì những lý do riêng, vì sự ngưỡng mộ tài năng và trí tuệ của chàng? Nhất là khi Menelaus phản bác bằng cách kể lại rằng chỉ nhờ sự khôn ngoan và mưu trí của Odysseus mà Helen đã không thể khiến toàn bộ binh lính Hy Lạp đang ẩn trong con ngựa thành Troy bị phát hiện và phản bội. Ngược lại, Helen của Nolan được dành rất ít lời thoại, với một vết sẹo trên mặt không rõ do ai gây ra, và không thể hiện được sự thông minh, tinh tế như Helen trong Odyssey của Homer.
Circe. Circe của Nolan có lẽ là một trong những nhân vật gây ấn tượng và ám ảnh nhất, đặc biệt là cảnh nàng biến đoàn thủy thủ của Odysseus thành những con lợn. Đó là phần sáng tạo đáng chú ý của Nolan. Tuy nhiên, Nolan cũng bỏ qua vài chi tiết: Circe trong Odyssey của Homer không chỉ là một nữ phù thủy, mà còn là một nữ thần, con gái của thần Mặt Trời Helios. Nàng cũng là tình nhân của Odysseus trong suốt một năm trên đảo Aeaea, và Odysseus không xem mối quan hệ này là một sự phản bội đối với Penelope. Emily Wilson phàn nàn rằng Odyssey của Nolan hoàn toàn không có những cảnh làm tình nào (giữa Odysseus và Circe, giữa Odysseus và Calypso, hay cuối cùng là với Penelope). Nghe thì có vẻ như đùa cợt, nhưng tôi nghĩ đây là một nhận xét hợp lý, bởi vì việc loại bỏ yếu tố này khiến bộ phim không thể hiện được sự mâu thuẫn trong con người của Odysseus. Cần nhấn mạnh rằng Circe không ép Odysseus ở lại. Chàng ở lại Aeaea trong một năm vì chính sự lựa chọn và ham muốn của mình; thậm chí chính các thủy thủ phải nhắc Odysseus rằng họ cần tiếp tục hành trình trở về Ithaca.
Penelope: Có ít nhất hai tình tiết nổi bật trong phần gặp lại Penelope mà Nolan bỏ đi:
Trong sử thi, khi lần đầu gặp lại Odysseus, lúc này đang cải trang thành một người ăn xin, Penelope kể cho chàng nghe về một giấc mơ kỳ lạ của mình. Nàng mơ thấy trong sân nhà có hai mươi con ngỗng mà nàng rất yêu quý. Một con đại bàng từ trên trời bay xuống và giết chết tất cả chúng. Sau đó, con đại bàng nói với nàng rằng những con ngỗng chính là những kẻ cầu hôn, còn nó chính là Odysseus trở về để trả thù. Odysseus giải thích rằng giấc mơ là điềm báo cho sự trở về của chàng và cái chết của những kẻ cầu hôn, nhưng Penelope vẫn không dám tin hoàn toàn. Các nhà phê bình đã phân tích chi tiết này theo hai hướng khác nhau. Một cách hiểu cho rằng Penelope có thể đã phần nào nhận ra Odysseus và dùng giấc mơ như một cách thử lòng chàng. Một cách hiểu khác cho rằng Penelope vẫn chưa nhận ra thân phận thật của người ăn xin, nhưng muốn thử khả năng hiểu biết của ông, xem ông biết gì về Odysseus và liệu ông có thực sự từng gặp chồng nàng hay không. Cuộc đối thoại diễn ra như một cuộc đấu trí giữa hai người trong cuộc và cho thấy tính cách thận trọng và sự thông minh của Penelope.
Tình tiết thứ hai là cuộc thử thách bằng chiếc giường cưới. Sau khi nhũ mẫu Eurycleia của Odysseus báo cho Penelope biết rằng Odysseus đã trở về và đã giết những kẻ cầu hôn, Penelope không lập tức tin lời bà. Tuy nhiên, nàng vẫn đi xuống, ngồi đối diện Odysseus và quan sát ông thay vì chạy đến ôm hôn. Telemachus trách mẹ vì thái độ có vẻ lạnh lùng đó, nhưng Penelope giải thích rằng nếu người đàn ông trước mặt thực sự là Odysseus, thì hai người có những dấu hiệu riêng mà chỉ họ mới biết.
Odysseus cũng trách Penelope vì không nhận ra mình ngay lập tức, rồi bảo Eurycleia chuẩn bị một chiếc giường cho chàng ở bên ngoài phòng ngủ. Penelope đáp lại bằng cách bảo Eurycleia hãy mang chiếc giường mà chính Odysseus đã tự tay làm ra ra ngoài phòng ngủ. Odysseus tỏ ra giận dữ và lập tức mô tả những chi tiết của chiếc giường (nhờ vậy chứng minh cho Penelope danh tính của mình). Chiếc giường được làm xoay quanh một cây ô liu còn sống, với thân cây trở thành một phần của cấu trúc chiếc giường. Odysseus xây phòng ngủ bao quanh chiếc giường, rồi xây ngôi nhà bao quanh căn phòng ấy. Đến lúc này, Penelope mới tin rằng người trước mặt mình thực sự là Odysseus và chạy đến ôm hôn chàng. Chiếc giường trở thành biểu tượng cho cuộc hôn nhân bền vững giữa hai người, lòng chung thủy của Penelope và mối liên kết chỉ họ mới hiểu được.
Hai tình tiết này cho người đọc cảm nhận được khả năng tự quyết của Penelope và sự tương xứng của nàng với Odysseus về tài trí và mưu lược. Trong khi đó Penelope của Nolan (Anne Hathaway) chỉ như một người phụ nữ thụ động, buồn bã, đau khổ chờ chồng về và chỉ thực sự nhận ra và chấp nhận Odysseus khi chàng đưa cho nàng bức tượng nhỏ của Athena (một chi tiết không có trong nguyên tác và cũng không thực sự gây thuyết phục hay xúc động).
Lặp lại Zeus’ law quá nhiều: Xenia là nguyên tắc về nghĩa vụ tương hỗ giữa khách và chủ nhà, một giá trị nền tảng trong văn hóa Hy Lạp cổ đại. Xenia giữ vai trò then chốt để hiểu toàn bộ Odyssey. Toàn bộ Odyssey có thể được xem như một chuỗi những ví dụ về việc tuân thủ hoặc vi phạm nguyên tắc này. Người Phaeacia tiếp đãi Odysseus, Telemachus tiếp đón Mentes (Athena cải trang), hay Nestor và Menelaus tiếp đãi Telemachus đều thể hiện hình mẫu lý tưởng của xenia; ngược lại, những kẻ cầu hôn Penelope chiếm đoạt cung điện của Odysseus, Circe và Calypso giữ Odysseus lại trái với ý muốn của chàng, hay Cyclops Polyphemus ăn thịt những vị khách tìm đến hang của hắn, đều là những ví dụ về sự vi phạm Xenia. Cuộc chiến thành Troy có thể nói là bắt đầu từ sự xâm phạm Xenia, khi Paris mang Helen ra khỏi Sparta sau khi được Menelaus đối đãi tử tế. Xenia được bảo vệ bởi Zeus, và từ chối Xenia có nghĩa là xúc phạm đến trật tự thiêng liêng của Zeus. Nolan, trong một bài phỏng vấn, cho biết ông sợ người xem không hiểu nên đã dùng Zeus’ Law trong phim thay vì Xenia. Nhưng trong sử thi, xenia được ngầm hiểu chứ không bị đưa vào tai người xem liên tục và một cách khiên cưỡng như trong phim, khiến cho nó giảm tác dụng và gây nhàm chán, thậm chí khó chịu cho một số người xem. Một bình luận châm biếm trên reddit khiến tôi không khỏi bật cười: “Tôi vừa xem The Odyssey và cảm thấy họ nhắc Zeus’ Law vẫn còn quá ít. Theo tôi, đáng lẽ họ nên lặp lại thêm 30–40 lần nữa mới đủ. Bạn nghĩ sao?”
Sinon và vùng đất của người chết: Nhân vật Sinon không xuất hiện trong Iliad hay Odyssey mà thuộc về Aeneid của Virgil. Aeneid kể về hành trình của Aeneas, một hoàng tử thành Troy sống sót sau khi thành phố bị người Hy Lạp phá hủy, và cuộc hành trình tìm kiếm vùng đất mới, nơi sau này trở thành nền móng cho sự ra đời của Rome. Tác phẩm có thể được xem như sự kết hợp giữa Iliad và Odyssey, với cấu trúc và nhiều chủ đề có thể được đặt song song với hai sử thi của Homer. Câu chuyện về con ngựa thành Troy cũng tương tự: mặc dù không xuất hiện trực tiếp trong Iliad, trong Odyssey sự kiện này được nhắc lại qua lời kể của người hát rong Demodocus tại xứ Phaeacia .
Trong Aeneid, Sinon là một người Hy Lạp giả vờ đào tẩu để lừa người Trojan đưa con ngựa gỗ vào thành Troy, dẫn đến sự sụp đổ của thành phố. Nolan đã thay đổi hoàn toàn vai trò của nhân vật này, biến Sinon thành một nạn nhân của Odysseus, rõ ràng với một dụng ý riêng trong cách diễn giải của ông. Nolan còn cho Odysseus gặp lại Sinon ở vùng đất của người chết, thay vì gặp Elpenor, mẹ ruột của mình, Achilles và Ajax như trong bản gốc.
Trong Odyssey, Elpenor là một nhân vật nhỏ bé nhưng lại mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn. Anh đại diện cho những người lính bình thường, những con người không có tài năng đặc biệt, không có chiến công nổi bật và không được lịch sử ghi nhớ. Cái chết của Elpenor cũng là một cái chết lãng nhách: khi ở đảo của Circe, anh say rượu, ngủ quên trên mái nhà, rồi khi tỉnh dậy bị ngã xuống và chết. Không ai nhận ra sự ra đi của anh, và những người đồng đội tiếp tục hành trình mà không biết rằng họ đã bỏ lại anh phía sau.
Vì không được chôn cất đúng nghi lễ, linh hồn Elpenor không thể hoàn toàn bước vào thế giới của người chết (Hades) mà phải vất vưởng giữa hai cõi âm dương. Khi gặp Odysseus tại vùng đất của người chết, điều đầu tiên anh cầu xin là được chôn cất đúng nghi lễ để có thể yên nghỉ. Sau khi trở về đảo của Circe, Odysseus đã thực hiện lời hứa và tổ chức tang lễ cho Elpenor. Chi tiết này có vẻ nhỏ nhưng cho thấy một khía cạnh nhân văn trong con người Odysseus, cho thấy lòng thương xót và ý thức trách nhiệm của chàng đối với những người lính đã cùng mình chiến đấu. Khi thay thế Elpenor bằng Sinon, Nolan đã chuyển trọng tâm sang việc khắc họa Odysseus như một kẻ mưu mẹo và thao túng người khác để đạt được mục đích của mình. Cách diễn giải này, theo cảm nhận của tôi, có phần khá gay gắt và thiếu sự cân bằng trong việc thể hiện tính cách của Odysseus.
Odysseus: Nhận xét này có thể hơi mang tính cảm tính, nhưng thú thật là tôi chưa bao giờ đặc biệt yêu thích diễn viên Matt Damon. Cách ông thể hiện Odysseus khiến nhân vật trở thành một người đàn ông trung niên đầy dằn vặt và đau khổ, quá nghiêm túc, hơn là một Odysseus vừa trí xảo, lãng mạn, đa tình, vừa đầy những mâu thuẫn trong nội tâm và cách hành xử như trong sử thi.
Phân cảnh gặp các nàng Siren, chẳng hạn, vốn là một trong những phần tôi yêu thích nhất trong toàn bộ tác phẩm, bởi nó thể hiện một khía cạnh rất khác của Odysseus: sự tò mò, tinh nghịch, niềm yêu thích khám phá và tinh thần phiêu lưu của ông. Tuy nhiên, tôi cảm thấy Matt Damon chưa truyền tải được chiều sâu đó.
Đây vốn là một cảnh không dễ diễn, bởi tiếng hát của các nàng Siren không đơn thuần là một sự cám dỗ mạnh mẽ hay trực diện. Sức hấp dẫn và sự nguy hiểm của nó nằm ở tính riêng tư và tinh tế: nó chạm đến những khao khát sâu kín nhất trong tâm hồn mỗi con người, mang đến cho người nghe chính điều họ muốn nghe và khiến họ tự nguyện muốn đi theo nó. Trong phim, phản ứng của Matt Damon lại giống như một người đang bị một thế lực vô hình tấn công, như thể ông đang bị ai đó tát vào mặt, hơn là một người đang đối diện với chính những mong muốn thầm kín nhất của bản thân.
Sự biến mất của các vị thần: Trong cả Iliad và Odyssey, những vị thần không phải chỉ là những thế lực siêu nhiên, mà đóng vai trò trực tiếp trong việc thúc đẩy cốt truyện và phản ảnh các giá trị và làm rõ sự tương phản với thân phận hữu hạn của con người. Số phận của Odysseus không chỉ phụ thuộc vào tài trí của ông mà còn vào sự xung đột của các vị thần. Athena là một ví dụ. Nàng trực tiếp giúp thay đổi diện mạo của Odysseus nhiều lần: khi ông đặt chân đến xứ sở Phaeacia và khi ông trở về Ithaca. Athena cũng cải trang thành Mentes để khích lệ Telemachus, giúp chàng trở nên tự tin hơn, lên đường tìm kiếm tin tức về cha, rồi sau đó hỗ trợ cuộc đoàn tụ giữa hai cha con và kế hoạch tiêu diệt những kẻ cầu hôn. Trong phim, Athena (Zendaya) bị giảm thiểu thành ảo giác, thành nội tâm day dứt của Odysseus.
Phần kết: Trong sử thi, phần kết thúc vừa ngọt ngào vừa cay đắng (bittersweet), bởi vì theo như lời tiên tri của Teiresias, chàng vẫn phải tiếp tục một hành trình khác, đi xa khỏi biển cả, mang mái chèo đi cho đến khi gặp một vùng đất nơi không ai biết biển là gì, rồi hiến tế cho Poseidon. Trong phim, Nolan lại cho Odysseus và Penelope cùng nhau đi thuyền về hướng mặt trời đang lặn, và Telemachus trở thành vua. Có gì đó hơi sến sẩm, như một happy ending truyền thống.
Điều khiến tôi tiếc nhất ở bộ phim là cách Nolan quá sốt sắng trong việc truyền tải thông điệp đạo đức và chính trị của mình. Ông liên tục nhắc người xem về Zeus’ Law, về chiến tranh, về mặc cảm tội lỗi mà ông muốn người xem phải nghĩ tới, như thể ông không tin người xem sẽ hiểu. Bộ phim vì thế thiếu đi sự im lặng và khoảng trống cần thiết, nơi người xem có thể tự diễn giải, tự hoài nghi và tự tìm thấy ý nghĩa cho riêng mình.
Cuối cùng, có lẽ thành công lớn nhất của Nolan nằm ở việc ông đã đưa Odyssey trở lại trung tâm của văn hóa đại chúng (cũng là một trong những mục tiêu mà Nolan hướng tới, như ông chia sẻ trên một bài phỏng vấn với Los Angeles times). Theo tờ Guardian, sau khi bộ phim ra mắt, doanh số bán quyển Odyssey tăng lên đáng kể tại các hiệu sách, trong khi các thư viện cũng ghi nhận nhu cầu đọc tăng đáng kể, đặc biệt từ độc giả trẻ Gen Z. Quan trọng hơn, bộ phim đã khơi lại những cuộc tranh luận về một tác phẩm cổ điển và mở ra những cách đọc, những cách diễn giải mới. Như Italo Calvino đã viết trong “Why Read the Classics”: “Một tác phẩm kinh điển là một tác phẩm không bao giờ nói hết những điều nó muốn nói.”
Phan Quỳnh Trâm
Sydney, tháng 8, 2026
Nguồn:
Hutcheon, Linda, and Siobhan O’Flynn. A Theory of Adaptation. 2nd ed. New York: Routledge, 2013.
Homer. The Odyssey of Homer. Richmond Lattimore dịch New York: Harper & Row, 1965.
Homer. The Odyssey. Emily Wilson dịch. New York: W. W. Norton & Company, 2018.
Wilson, Emily. “An Uncomplicated Man.” London Review of Books 48, no. 14 (2026). https://www.lrb.co.uk/the-paper/v48/n14/emily-wilson/an-uncomplicated-man.
Marina Dunbar, “Nolan’s Film Could Make The Odyssey the Most Sought-After Book in the US,” The Guardian, August 3, 2026, https://www.theguardian.com/books/2026/aug/03/the-odyssey-book-sales
Kenneth Turan, “Christopher Nolan Explains How He Made The Odyssey,” Los Angeles Times, July 7, 2026, https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2026-07-07/christopher-nolan-explains-how-he-made-the-odyssey-interview
Italo Calvino, “Why Read the Classics?,” in Why Read the Classics?, Martin McLaughlin dịch (New York: Pantheon Books, 1999), 4.